Hydrofity

 

  Są to rośliny żyjące całkowicie lub częściowo w środowisku wodnym, a więc rośliny podwodne, rośliny z liśćmi pływającymi na powierzchni wody lub rośliny ziemnowodne, częściowo tylko zanurzone w wodzie.

W warunkach zbliżonych jak rośliny ziemnowodne żyją rośliny błotne (helofity), których tylko korzenie i najniższa część pędu są zanurzone w wodzie lub mule.

  Hydromorfizm charakteryzuje się słabym wykształceniem systemu korzeniowego lub nawet zupełnym brakiem korzeni (u roślin unoszących się swobodnie w wodzie np. u pływacza Utricularia). Liście roślin wodnych mają blaszki cienkie, delikatne i okryte skórką, której komórki często zawierają chloroplasty, a kutykula wykształcona jest bardzo słabo. Liście podwodne nie mają aparatów szparkowych, a na liściach pływających na powierzchni wody są tylko na górnej stronie blaszki. W mezofilu nie występuje miękisz palisadowy, a wyłącznie gąbczasty. Liście podwodne mają często dużą powierzchnie, są na przykład silnie podzielone na wąskie odcinki. U roślin ziemnowodnych częste jest zjawisko różnolistności, polegające na wykształceniu 2 lub 3 rodzajów liści: podwodnych, pływających na powierzchni wody i powietrznych. Tkanki przewodzące u roślin wodnych wykształcone są słabo, a mechanicznych brak zupełnie.

  W łodygach i liściach roślin wodnych charakterystyczne jest występowanie dużych ilości tkanki powietrznej – aerenchymy. W tkance tej występują ogromne przestwory międzykomórkowe, ułatwiające organom roślin wodnych unoszenie się w wodzie oraz tworzące wewnętrzne zbiorniki gazów, przede wszystkim tlenu niezbędnego w procesie oddychania roślin, słabo rozpuszczającego się w wodzie, w związku z czym jest go mało w środowisku wodnym (około 33 razy mniej niż w powietrzu).[1]

 

Hygrofity

 

  Typowe hygrofity spotykamy wśród rosnących w cieniu roślin lasu tropikalnego. Należą tu liczne gatunki begonii, gloksynii. Także niektóre europejskie rośliny zielone jak niecierpek pospolity (Impatiens nolitangere), szczawik zajęczy (Oxalis acetosella), piżmaczek wiosenny (Adoxa moschatellina) lub zawilec gajowy (Anemone nemorosa) mają cechy hygrofitów. Hygrofity są roślinami przystosowanymi do środowiska o wilgotnej glebie i wilgotności powietrza dochodzącej do 100% (do stanu nasycenia parą wodną). Występują u nich cechy ułatwiające transpirację, konieczną do zachowania ciągłego przepływu wody przez roślinę. Komórki epidermy są tu cienkościenne, niekiedy brodawkowato uwypuklone na zewnątrz oraz występują na nich często żywe włoski, zwiększające powierzchnie parowania. Aparaty szparkowe są stale otwarte, przeważnie znajdują się po obu stronach blaszki liściowej i często na sterczących ponad powierzchnię liścia uwypukleniach skórki. Często spotyka się wydzielanie cieczy przez hydatody. Blaszki liściowe są cienkie, zbudowane z niewielu warstw mezofilu, w którym komórki są luźno ułożone, a miękisz palisadowy wykształcony stosunkowo słabo. System korzeniowy jest najczęściej słabo rozwinięty, to samo dotyczy tkanek przewodzących wodę (drewno). Toteż hygrofity są mało wytrzymałe na susze i szybko w tych warunkach więdną. [1]

Szczawik zajęczy (Oxalis acetosella) [4]

    Piżmaczek wiosenny (Adoxa moschatellina) [5]

 

    Kserofity

 

    Cechą charakterystyczną kserofitów jest wysoka odporność na suszę pozwalająca im rosnąć w takich środowiskach jak pustynie, stepy, suche skały. Odporność ta wynika w dużej mierze z cechy budowy, które nazywamy kseromorficznymi. Typowe kserofity są roślinami klimatu suchego i gorącego, ale cechy kseromorficzne występują także u niektórych roślin klimatu umiarkowanego (rośliny piaskowe, zimozielone, słonorośla), na dalekiej północy oraz wysoko w górach, gdzie fizjologiczna susza wywołana bywa nie tyle brakiem wody, ile niską temperaturą lub dużym zasoleniem, utrudniającym korzeniom pobieranie wody z podłoża. Wśród kserofitów wyróżnić można dwa sposoby przystosowania do życia w suchym środowisku. Są to sklerfityzm i sukulentność.

  Sklerofity są roślinami o pokroju sztywnym, skórzastym z duża ilością elementów sklerenchymatycznych w organach pędowych (które umożliwiają wzniesiony, sztywny pokrój również w warunkach niedoboru wody w tkankach) oraz z dobrze rozwiniętymi cechami i urządzeniami do regulowania transpiracji. Mają one także dobrze rozwinięty system korzeniowy, który w warunkach dobrego zaopatrzenia w wodę (okres deszczu) może pobierać znaczne jej ilości. Palowe systemy korzeniowe sklerofitów sięgają często bardzo głęboko, aż do wilgotnych warstw gleby lub do poziomu wód gruntowych. Tkanki przewodzące są silnie rozwinięte. Przy dostatecznej ilości wody sklerofity bardzo intensywnie transpirują przez liczne aparaty szparkowe. Przechodzą przez nie wtedy duże ilości wody i pobierane są znaczne ilości soli mineralnych. W czasie suszy sklerofity silnie obniżają transpirację dzięki różnego typu urządzeniom. Okrywająca je skórka ma silnie zgrubiałe, skutynizowane lub nawet zdrewniałe zewnętrzne ściany komórkowe i pokryta jest grubą kutykulą. Występują też na jej powierzchni naloty woskowe, martwe woski tworzące niekiedy gęsty kutner. Przy zamkniętych aparatach szparkowych transpiracja z organów pokrytych taką skórką prawie zupełnie ustaje. W liściach aparaty szparkowe znajdują się często w zagłębieniach skórki, w których gęste włoski obniżają dyfuzję pary wodnej. Cechy te również chronią wnętrze organów pędowych przed nadmiernym napromieniowaniem i przegrzaniem. Blaszki liściowe sklerofitów są stosunkowo grube, a mezofil jest tkanką zwartą, w której przestwory komórkowe są słabo wykształcone. Zwykle dominuje w nich miękisz palisadowy, często znajdujący się po obu stronach liścia lub też jako jedyny składnik mezofilu w ogóle, bez miękiszu gąbczastego. Innym przystosowaniem obniżającym transpirację u sklerofitów jest zmniejszenie powierzchni oraz liczby liści. U wielu sklerofitów liście w warunkach suszy zwiją się, przez co zmniejsza się ich powierzchnia. U innych liście uległy uwstecznieniu w utwory łuskowate, przekształceniu w ciernie lub też zupełnemu zanikowi. Gdy zanikają liście, ich funkcje asymilacyjne przejmują łodygi, które jako organy grubsze i sztywniejsze transpirują słabiej. W związku z tym występuje często spłaszczenie łodyg i zewnętrzne ich upodobnienie się do liści, czyli przekształcenie w gałęziaki. Podobną rolę odgrywa przekształcenie liści w liściaki.

  Sklerofity prowadza raczej nieoszczędną gospodarkę wodną, w warunkach gdy mają jej pod dostatkiem.

Inaczej zachowują się sukulenty, które w okresach dobrego zaopatrzenia w wodę gromadzą jej zapasy. Toteż w przeciwieństwie do suchych i sztywnych sklerofitów sukulenty są to rośliny mięsiste i soczyste, z silnie rozwiniętym miękiszem wodnym w liściach lub łodygach. Sukulenty są szczególnie charakterystyczne dla obszarów, gdzie opady są niewielkie, ale regularne (Ameryka Środkowa, południowa Afryka). W naszej florze sukulentów jest mało, jako przykład można wymienić gatunki rozchodnika (Sedum) i rojnika (Sempervivum). W organy sukulentne (inaczej gruboszowate) przekształcają się liście lub łodygi, a wyjątkowo także korzenie. U sukulentów liściowych tkanka wodna znajduje się albo pod powierzchnią liścia (podpowierzchniowe warstwy wielowarstwowej skórki lub mezofilu), albo w jego środku (tkanka wodna wewnętrzna). Sukulentami liściowymi, obok wspominanego już rozchodnika i rojnika, są np. znane jako rośliny ozdobne agawa i aloes. U sukulentów łodygowych, znanych jako formy kaktusowe, woda magazynowana jest w silnie rozwiniętych tkankach miękiszowych łodyg, które staja się grube, słabo rozgałęzione, a czasem przyjmują postać kul lub żeberkowanych słupów. Liście zamieniają się w drobne łuski, ciernie lub zanikają zupełnie. Sukulenty i kserofity charakteryzują się bardzo powolnym wzrostem. Dzięki swym właściwościom znoszenia długotrwałych okresów suszy potrafią rosnąć w środowiskach, w których nie grozi im konkurencja innych roślin, gdzie ich powolny wzrost nie jest przeszkodą w utrzymaniu się na zajętych stanowiskach. [1]

 

  Aloe buhri [11]

 

    Epifity

 

  Oprócz pnączy wyższe piętra tropikalnego lasu i lepsze warunki świetlne osiągają łatwo epifity, zwane też poroślami. W przeciwieństwie do pnączy, nie zakorzeniają się one w glebie, lecz osiedlają się bezpośrednio na pniach i gałęziach drzew. Do podstawy umocowują się korzeniami czepnymi, którymi owijają gałęzie drzew. Normalne epifity są organizmami samożywnymi i nie czerpią żadnych substancji pokarmowych z roślin, na których się osiedlają. Największym problem epifitycznego trybu życia jest zaopatrzenie w wodę i sole mineralne — substancje pobierane przez rośliny normalnie z gleby. Epifity właściwe (są bowiem jeszcze półepifity, które obok korzeni czepnych mają tzw. korzenie odżywiające, sięgające gleby) mogą korzystać jedynie z wody deszczowej i ewentualnie pary wodnej lub rosy. U epifitów spotykamy więc przystosowania do szybkiego pobierania wody w sprzyjających okolicznościach (deszcz), do jej magazynowania oraz ograniczania transpiracji. U niektórych epifitycznych storczyków zwisające w dół korzenie powietrzne okryte są wielowarstwową skórką, zwaną welamenem, specjalną tkanką służącą do pobierania wody z powietrza.

Magazynowanie wody i tworzenie własnego środowiska glebowego w postaci próchnicy z resztek roślinnych i zwierzęcych oraz cząstek gleby może odbywać się między licznymi splecionymi ze sobą korzeniami albo pomiędzy pochwiastymi, gęsto osadzonymi liśćmi, tworzącymi lejkowate nisze. U Dischidia rafflesiana liście przekształcone są w głębokie urny z wąskim ujściem. W urnach tych przebywają mrówki i znoszą tam cząstki gleby i resztki roślinne, gromadzą się tam też martwe ciała mrówek i w ten sposób wytwarza się próchnica. W czasie deszczu w urnach zbiera się woda. Z węzła, w którym jest umieszczony urnowaty liść, wyrasta również korzeń przybyszowy, który wrasta wprost do urny i czerpie z niej wodę oraz rozpuszczone substancje pokarmowe.

Urządzenia ograniczające transpirację wyrażają się w kseromorficznych cechach wielu epifitów.[1]

 

    Słonorośla (halofity)

 

  Zasolenie podłoża na wybrzeżach morskich, pustyniach lub solniskach, spowodowane głównie chlorkami, zwłaszcza sodu, może być bardzo duże.

I w tych warunkach mogą egzystować niektóre formy roślinne. Słonorośla znoszą zasolenie gleby dochodzące do 10%. Na ogół pobierają one duże ilości soli, co sprawia, że wartość osmotyczna (potencjał wody) ich soku komórkowego może wynosić od — 20 do — 40 barów i pozwalać na pobieranie wody z zasolonego środowiska. Niektóre mają też specjalne gruczoły do wydzielania nadmiaru soli, której kryształki mogą pokrywać powierzchnię rośliny w postaci szarego nalotu. Gospodarkę wodną halofitów ułatwia też występująca zwykle w ich budowie sukulentność. Sukulentem jest na przykład rosnący u nas na zasolonych glebach jest soliród (Salicornia herbacea).[1]

Salicornia herbacea [16]

 

      Rośliny mięsożerne (owadożerne)

 

  Jest to szczególna grupa roślin, zdolnych do chwytania małych zwierząt (zwłaszcza owadów, ale także pająków, skorupiaków, ślimaków) i trawienia ich ciała. Są to rośliny zielone, zdolne do fotosyntezy, w zjawisku z ich mięsożernością chodzi więc prawdopodobnie nie o źródło związków węgla, lecz głównie o źródło związków azotu, jakim są bogate w białka ciała zwierzęce. Jest rzeczą charakterystyczną, że rośliny mięsożerne rosną na podłożach ubogich w sole mineralne, większość na torfowiskach, a niektóre na podłożu skalnym. Do chwytania i trawienia zwierząt rośliny te mają specjalnie przekształcone liście. Przykładami roślin mięsożernych jest rosiczka i dzbanecznik oraz amerykańska muchołówka Dionaea muscipula.

Jej blaszki liściowe opatrzone są na brzegach sztywnymi ząbkami i mają zdolność błyskawicznego składania się wpół pod wpływem bodźca dotykowego. Umożliwia to schwytanie owada, który zatrzymał się na liściu. Na górnej powierzchni liścia występują liczne gruczoły trawienne.

Chwytne i trawiące liście u amerykańskiej rośliny kapturnicy (Sarracenia) tworzą u podstawy pędu rozetkę złożoną z długich, kielichowatych, czerwono i zielono zabarwionych zbiorników, których dolna część wypełniona jest cieczą wydzielaną przez wyściełające dno zbiornika komórki gruczołowe. Oprócz jaskrawej barwy owady przyciąga także nektar wydzielany na brzegach otworów liści pułapkowych.

Mięsożerne formy spotyka się też wśród roślin wodnych. Należą do nich występujące w naszej florze gatunki pływacza (Utricularia). Pływacz jest rośliną podwodną, jej blaszki liściowe są podzielone na wiele wąskich odcinków. Końce niektórych odcinków przekształcone są w pęcherzyki, wewnątrz których znajdują się włoski wchłaniające znajdującą się w pęcherzyku wodę, przez co wytwarza się w nim ujemne ciśnienie. Pęcherzyk zamknięty jest ruchomą klapką, na której znajdują się szczeciniaste włoski. Gdy przepływające wodne zwierzątko potrąci włoski, klapka otwiera się do środka pęcherzyka, a siła ssąca, będąca wynikiem podciśnienia panującego w pęcherzyku, wciąga doń wodę wraz ze znajdującymi się w pobliżu drobnymi zwierzętami. Ciała zwierząt ulegają następnie wewnątrz pęcherzyka strawieniu i wchłonięciu.[1]

Dionaea muscipula [17]

Sarracenia hybrids [18]

Literatura

 

[1] Szweykowska A. Szweykowski J., 1998, Botanika. Morfologia, Wydawnictwo PWN, Warszawa

 

[2] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://oczkowodne.net/flora/urticularia3.jpg&imgrefurl=

http://oczkowodne.net/flora2.php%3Fpleuston%3

Durticularia&h=250&w=247&sz=16&hl=pl&start=2&tbnid=

IseYVCn9Q_3RkM:&tbnh=111&tbnw=110&prev=

/images%3Fq%3DP%25C5%2582ywacz%26gbv%3

D2%26svnum%3D10%26hl%3Dpl%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG

 

[3] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://przyroda.osiedle.net.pl/obrazy/niecierpek_pospolity.jpg&imgrefurl=

http://przyroda.osiedle.net.pl/Niecierpek_pospolity.htm&h=800&w=600&sz=102&hl=pl&start=1&tbnid=

RCBVs2zGpLnY7M:&tbnh=143&tbnw=107&prev=

/images%3Fq%3Dniecierpek%2Bpospolity%26gbv%3

D2%26svnum%3D10%26hl%3Dpl%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG

 

[4] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://przyroda.osiedle.net.pl/obrazy/szczawik_zajeczy.jpg&imgrefurl=

http://przyroda.osiedle.net.pl/Szczawik_zajeczy.htm&h=600&w=800&sz=117&hl=pl&start=1&tbnid=

tkYjmN6pVNMepM:&tbnh=107&tbnw=143&prev=

/images%3Fq%3DSzczawik%2Bzajeczy%26gbv%3

D2%26svnum%3D10%26hl%3Dpl%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG

 

[5] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons

/thumb/d/da/Adoxa_moschatellina_cm01.jpg/250pxAdoxa_moschatellina_cm01.jpg&imgrefurl=

http://www.woodbegood.pl/pl/wiki/Pi%25C5%25BC

maczkowatehtml&h=205&w=250&sz=15&hl=pl&start=

5&tbnid=XZWGmOqEsGuA4M:&tbnh=91&tbnw=111&prev=

/images%3Fq%3D%2Bpi%25C5%25BCmaczek%2Bwiosenny%2B

(Adoxa%2Bmoschatellina)%26gbv%3D2%26svnum%3

D10%26hl%3Dpl%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.

mozilla:pl:official%26sa%3DX

 

[6] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.atlas-roslin.pl/foto/am/am-C526.jpg&imgrefurl=

http://www.atlasroslin.pl/gatunki/Anemone_nemorosa.

htm&h=480&w=412&sz=47&hl=pl&start=10&tbnid=CEkg

4ONKRNaONM:&tbnh=129&tbnw=111&prev=/images%3Fq%3

Dzawilec%2Bgajowy%2B(Anemone%2Bnemorosa)%26gbv%3

D2%26svnum%3D10%26hl%3Dpl%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG

 

[7] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.mount.cad.pl/p/rosliny/kwiaty/p-alp/rojnik%2520gorski/rojnik-gor4.jpg&imgrefurl=

http://www.mount.cad.pl/p/rosliny/kwiaty/p-alp/rojnik%2520gorski/rojnik%2520gorski.htm&h

=453&w=380&sz=86&hl=pl&start=10&um=1&tbnid=

kuOwKqETLV-vhM:&tbnh=127&tbnw=107&prev=/images%3Fq%3Drojnik%

26svnum%3D10%26um%3D1%26hl%3Dpl%26lr%3D%

26client%3Dfirefox-a%26channel%3Ds%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG

 

[8] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.swiatkwiatow.pl/thumb.php%3

Fimg%3Dfoto/464.jpg%26w%3D160&imgrefurl=

http://swiatkwiatow.pl/kwiaty/rojnik-pajeczynowaty---

sempervivum-arachnoideum-id-249.html&h=160&w=160&sz=9&hl=pl&start=6&um=1&tbnid=

DY0zLXyTdcc29M:&tbnh=98&tbnw=98&prev=

/images%3Fq%3DRojnik%2Bpaj%25C4%2599czynowaty%2

B(Sempervivum%2Barachnoideum)%26svnum%3D10%

26um%3D1%26hl%3Dpl%26lr%3D%26client%3Dfirefox-

a%26channel%3Ds%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG

 

[9] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb

/9/99/Opuntia_bergeriana.jpg/523px-

Opuntia_bergeriana.jpg&imgrefurl=http://commons.

wikimedia.org/wiki/Image:

Opuntia_bergerianajpg&h=600&w=523&sz=39&hl=pl&start

=1&um=1&tbnid=0wCjtMjFjkE3MM:&tbnh=135&tbnw=

118&prev=/images%3Fq%3DOpuntia%2Bbergeriana%26um

%3D1%26hl%3Dpl%26lr%3D%26client%3Dfirefox-a%26channel

%3Ds%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG

 

[10], [11] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.biol.uni.wroc.pl/obuwr/kols/obrazki

/glowna/kaktusiarnia.jpg&imgrefurl=

http://www.biol.uni.wroc.pl/obuwr

/kols/strony/sukulent.html&h=284&w=200&sz=17&hl=pl&start=32&um=1&tbnid=

Gbg9cJWPOXyJOM:&tbnh=114&tbnw=80&prev=/images%

3Fq%3DOpuntia%2Bbergeriana%26start%3D18%26ndsp%

3D18%26um%3D1%26hl%3Dpl%26lr%3D%26client%3

Dfirefox-a%26channel%3Ds%26rls%3Dorg.mozilla:

pl:official%26sa%3DN

 

[12], [13] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.kaktusyiwa.friko.pl/zdjecia/echinopsis

/echinopsis_calochlora.jpg&imgrefurl=

http://www.kaktusyiwa.friko.pl/zechpsishtml&h=509&w=491&sz=61&hl=pl&start=

5&um=1&tbnid=dtLGrsFmsjvCIM:&tbnh=131&tbnw=

126&prev=/images%3Fq%3DEchinopsis%26um%3D1%26hl

%3Dpl%26lr%3D%26client%3Dfirefox-a%26channel%3Ds%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG

 

[14] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.tropicaldesigns.com/june05/6-7/Dischidia-lg.jpg&imgrefurl

=http://www.tropicaldesigns.com/tptd.htm&h=422&w=500&sz=214&hl=pl&start=2&um

=1&tbnid=4UvroCg7WLd7ZM:&tbnh=110&tbnw=

130&prev=/images%3Fq%3DDischidia%2Brafflesiana

%26um%3D1%26hl%3Dpl%26lr%3D%26client%3Dfirefox-a%

26channel%3Ds%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG

 

[15] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.plantoftheweek.org/image/billbergia.jpg&imgrefurl=

http://www.plantoftheweek.org/week149.shtml&h=640&w=480&sz=59&hl=pl&start=1&um=1&tbnid=

opUZENFSpZXOQM:&tbnh=137&tbnw=103&prev=/images%

3Fq%3DBillbergia%26um%3D1%26hl%3Dpl%26lr%3D%26client%

3Dfirefox-a%26channel%3Ds%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG

 

[16] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.apgiens.com/images/salicorne3.jpg&imgrefurl=

http://www.apgiens.com/asso/succu.htm&h=221&w=280&sz=30&hl=pl&start=6&tbnid=JlC1T0HbznAdtM:&tbnh=90&tbnw=114&prev=/images%3Fq%3DSalicornia%

2Bherbacea%26gbv%3D2%26hl%3Dpl%26sa%3DG

 

[17] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.botany.org/carnivorous_plants/images/

Dionaea_muscipula-WMD-5.jpg&imgrefurl=

http://www.botany.org/carnivorous_plants/venus_flytrap.php&h=320&w=310&sz=38&hl=pl&start=2&tbnid=JHOnFRybllkIpM:&tbnh=118&tbnw=114&prev=/images%3Fq%3DDionaea%2Bmuscipula%26gbv%3D2%26hl%3Dpl%26sa%3DG

 

[18] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://ncbg.unc.edu/uploads/images/Sarracenia_CRBell.jpg&imgrefurl=

http://ncbg.unc.edu/pages/49/&h=545&w=409&sz=36&hl=pl&start=2&tbnid=HTDNi9cvuy-9uM:&tbnh=133&tbnw=100&prev=/images%3Fq%

3DSarracenia%26gbv%3D2%26hl%3Dpl%26sa%3DG