I. Postacie pasożytnictwa

Pasożytnictwo jest antagonistyczną formą współżycia organizmów, polegającą na wykorzystaniu przez pasożyta organizmu żywiciela jako środowiska życia i zdobywania pokarmu. Jest to, więc taka postać współżycia organizmów różnogatunkowych, w czasie, której jeden organizm (pasożyt) czerpie jednostronną korzyść, przynoszcząc tym szkodę drugiemu (żywicielowi) i pozostaje z nim w mniej lub bardziej trwałym związku ekologicznym i czasowym w trakcie trwającego cyklu biologicznego.

Żywicielami pasożytów mogą być zwierzęta bezkręgowe i kręgowe, zmienno- i stałocieplne. Niektóre pasożyty, np. stawonogi, bardzo często zmieniają swoich żywicieli i mają ich wielu. Rozwój postaci larwalnych pasożytów może się odbywać u jednego lub kilku żywicieli.

 

Organizmy, u których lub, na których występują postacie larwalne pasożyta, zostały nazwane żywicielami pośrednimi. Dla tasiemca uzbrojonego żywicielem pośrednim jest świnia.

Żywiciel, u którego lub, na którym bytuje dorosła postać pasożyta, jest żywicielem ostatecznym albo definitywnym. Ostatecznym żywicielem dla tasiemca uzbrojonego jest człowiek, u którego występuje dojrzała postać tego pasożyta.

  Dla tasiemca bąblowcowego człowiek jest żywicielem pośrednim, a ostatecznymi żywicielami są zwierzęta psowate.

  Bruzdogłowiec szeroki Diphyllobothrium latum w trakcie swojego cyklu rozwojowego zmienia aż trzech żywicieli. Żywicielami pośrednimi dla tego pasożyta są widłonogi i ryby, u których występują postacie larwalne (procerkoid i plerocerkoid), a żywicielami ostatecznymi są zwierzęta rybożerne i człowiek. Żywicielem ostatecznym jest, więc taki organizm, w którym pasożyt odbywa końcowy etap swojego rozwoju i z zasady rozmnaża się płciowo.

 

  W niektórych przypadkach pasożyty mogą trafić do żywiciela, który nie jest dla nich swoisty. Wtedy mamy do czynienia z pasożytami zabłąkanymi i żywicielami przypadkowymi.

  Tego rodzaju przykładem może być tasiemiec psi Dipylidium caninum w postaci dorosłej. Tasiemiec ten żyje zazwyczaj w jelicie psa lub zwierząt psowatych. Może on jednak występować u człowieka, który nie jest dla niego żywicielem właściwym. Pod względem biologicznym jest to pasożyt, którego cykl rozwojowy jest związany z psami jako żywicielami ostatecznymi i pchłami pełniącymi rolę żywicieli pośrednich. Ze względu na podobieństwo warunków fizjologicznych w przewodzie pokarmowym psa i człowieka, rozwój tego tasiemca może się odbywać także u ludzi. Tasiemiec psi jest, więc dla człowieka pasożytem zabłąkanym albo obcym, człowiek zaś jest dla tego tasiemca żywicielem przypadkowym. Żywicielami przypadkowymi są, więc takie gatunki zwierząt, które nie są zazwyczaj żywicielami danego pasożyta, lecz w bardzo sprzyjających warunkach mogą się tymi pasożytami zarazić.

 

  Oprócz wymienionych kategorii żywicieli wyróżniamy ponadto żywicieli rezerwuarowych. Nie są oni konieczni do odbycia pełnego cyklu rozwojowego pasożyta. Jednakże w pewnych okolicznościach mogą z korzyścią dla pasożyta uczestniczyć w procesie jego bytowania w środowisku poza żywicielem właściwym.

Antylopy w strefie klimatu tropikalnego są np. żywicielami rezerwuarowymi dla świdrowca gambijskiego Trypanosoma gambiense, który jest dla tych zwierząt nieszkodliwy. Muchy tse-tse wysysając krew antylop, a następnie człowieka, przenoszą świdrowce na ludzi. Żywicielami rezerwuarowymi są także ryby drapieżne, które zjadają żywicieli pośrednich tasiemca bruzdogłowca Diphyllobothrium latum. W takim przypadku w przewodzie pokarmowym ryb drapieżnych plerocerkoidy tasiemca bruzdogłowca nie giną i nie tracą swej inwazyjności. Mogą więc być źródłem zarażenia człowieka. Ryby drapieżne w takich przypadkach są żywicielami rezerwuarowymi albo paratenicznymi.

 

          Ze względu na lokalizację na żywicielu pasożyty dzielimy na:

 

            zewnętrzne (ectoparasita)

            wewnętrzne (endoparasita)

 

Pasożyty zewnętrzne umiejscawiają się na zewnętrznych częściach ciała żywiciela albo w jamach ciała zwierzęcia lub człowieka bezpośrednio łączących się z otaczającym środowiskiem (jama nosowa, jama gębowa).

Pasożyty wewnętrzne albo wnętrzniaki żyją wewnątrz ciała żywicieli.

 

      Ze względu na związk czasowy pasożyta z żywicielem wyróżnia się:

 

        pasożyty czasowe

        pasożyty okresowe

        pasożyty stałe

 

Pasożyt czasowy (parasitus temporarius) jest bardzo luźno związany z żywicielem. Pozostaje on prawie stale w środowisku zewnętrznym, a z żywicielem kontaktuje się wyłącznie na czas pobierania pokarmu. Pasożytami należącymi do tej grupy są pchły, komary, pluskwy i inne stawonogi. [1]

Komar Aedes aegypti [5]

 

  Pasożyt okresowy (parasitus periodicus) tylko w niektórych stadiach swego rozwoju, przez pewien czas prowadzi pasożytniczy tryb życia. W tej grupie pasożytów wyróżnia się pasożyty okresowe larwalne i pasożyty okresowe imaginalne. Pasożytem okresowym larwalnym lub stadialnym jest giez bydlęcy Hypoderma bovis. Postacie larwalne gza są bardzo groźnymi pasożytami bydła, natomiast postać dorosła (imago) żyje wolno. Przykładem pasożytów okresowych imaginalnych są bąki.

 

Do pasożytów stałych (parasitus permanens) zaliczamy takie gatunki, które we wszystkich stadiach rozwojowych prowadzą pasożytniczy tryb życia. Przykładami takich pasożytów są tasiemce, glisty, wszy, wszoły, włosień spiralny i inne. Pasożytnictwo stałe może się odbywać także ze zmianą żywicieli. Tego rodzaju postać parazytyzmu reprezentowana jest przez zarodźca malarycznego Plasmodium vivax.

 

Pasożyty partimalne to pasożyty obejmujące gatunki takie jak np. giez bydlęcy, które prowadzą pewien etap swojego rozwoju w środowisku zewnętrznym. Są to, więc pasożyty okresowe, które zależnie od tego, jaka postać pozostaje pasożytem (larwalna albo dorosła), można podzielić na pasożyty larwalne (np. giez bydlęcy) i pasożyty imaginalne (np. bąki).

 

Pasożyty sempiternalne to gatunki pasożytów, które cały czas pozostają w organizmie żywiciela, np. włosień kręty. [1]

 

Włosień kręty Trichinella spiralis [8]

 

      Ze względu na kryterium liczby żywicieli pasożyty:

 

  monokseniczne - jednożywicielowe (parasitus monoxenicus),

  oligokseniczne - kilkużywicielowe (parasitus oligoxenicus),

  polikseniczne - wielożywicielowe (parasitus polyxenicus).

 

Przykładem pasożytów monoksenicznych, są wszy ludzkie. Odżywiają się one wyłącznie jednym rodzajem pokarmu, np. krwią, a przy szerokiej specyficzności krwią kilku spokrewnionych żywicieli.

 

Do pasożytów oligoksenicznych zaliczamy tasiemca uzbrojonego i nieuzbrojonego. Występują one, jak wiadomo, u świni i człowieka, a w przypadku tasiemca nieuzbrojonego - u bydła i człowieka.

 

Pasożytami poliksenicznymi, czyli wielożywicielowymi, są komary, które mogą się karmić krwią człowieka i wielu gatunków zwierząt. Do tej samej kategorii pasożytów należą także kleszcze z rodzaju lxodes. Kleszcze te mogą ssać krew różnorodnych ssaków i ptaków.

W grupie tej wyróżnia się pasożyty stenokseniczne - bytujące na żywicielach pokrewnych oraz eurykseniczne, które występują u wielu żywicieli należących do oddzielnych i często niespokrewnionych ze sobą grup systematycznych zwierząt.

Pasożytami stenoksenicznymi są liczne gatunki wszołów.

Do pasożytów euryksenicznych zalicza się wymienione już wcześniej liczne gatunki komarów. [1]

 

                    Ze względu na charakter pasożytnictwa:

 

                bezwarunkowe, czyli bezwzględne, obligatoryczne

                (parasitus obligatorius)

                fakultatywne czyli względne (parasitus conditionalis)

 

  Do pierwszej grupy zostały zaliczone takie organizmy pasożytnicze, dla których pasożytnictwo jest koniecznością życiową. Typowymi pasożytami bezwarunkowymi lub też bezwzględnymi są przywry i tasiemce.

Pod pojęciem pasożytów warunkowych rozumiemy takie organizmy pasożytnicze, które w pewnych okolicznościach mogą być pasożytami, w innych mogą prowadzić wolny tryb życia. Przykładem są pluskwy z rodzaju Triatoma, które mogą żyć jako drapieżniki zjadając małe owady, lub też jako pasożyty atakujące ssaki i człowieka. [1]

 

II. Przystosowania do pasożytniczego trybu życia:

 

1. Kształt ciała – spłaszczony u licznych pasożytów wewnętrznych zwłaszcza płazińców np. wszystkie tasiemce, przywry jelitowe, wątrobowe i płucne. Pasożyty żyjące w naczyniach krwionośnych np. przywry z rodzaju Schistosoma mają ciało wydłużone i robakowate. Wprawdzie samce przywr tego rodzaju mają ciało płaskie, lecz płaty boczne ich ciała otaczają ściśle robakowatą samicę. W związku z tym, samica i samiec pozostające stale razem w zespoleniu przybierają kształt obły, dopasowany do kształtu naczyń krwionośnych. Wydłużony i dość często obły kształt ciała jest charakterystyczny, także dla wielu pasożytów występujących w przewodzie pokarmowym.

 

2.  Narządy ruchu – całkowita utrata narządów ruchu nastąpiła u tasiemców i przywr. Rzęski i inne organella ruchu pojawiają się wyłącznie u postaci larwalnych tych pasożytów.

 

3. Organy czepne – w postaci specjalnych przyssawek, haczyków lub bruzd. Zmniejszają one prawdopodobieństwo usunięcia pasożyta przez gospodarza np. z jelita.

U przywr Trematoda narządy czepne występują w postaci przyssawki gębowej i brzusznej, u niektórych gatunków dodatkowo występują kolce.

U tasiemców Cestoda na skoleksie występują narządy czepne w postaci bruzd przyssawkowych oraz kurczliwego ryjka opatrzonego hakami.

U tasiemców członowych Eucestoda występują:

bruzdy przylgowe (botria) – mają kształt podłużnych rowków i słabo wykształcone mięśnie. Występują w liczbie 2-4. Działają jak słabe przyssawki.

bruzdy przyssawkowe (botridia) – mają silnie rozwinięte mięśnie, są głębsze i występują na bocznych wyrostkach główki w liczbie czterech. Ich brzegi mogą być wyrównane bądź pofałdowane.

przyssawki właściwe (acetabula) – są narządami czepnymi o najsilniejszym umięśnieniu i najbardziej wyraźnych zagłębionych, widocznych od zewnątrz. Mają trzy warstwy mięśni.

Botria, botridia i acetobula mogą być nieuzbrojone bądź mogą mieć drobne haki, będące zesklerotyzowanymi wytworami ich naskórka.

U pasożytniczych owadów odnóża czepne z silnymi pazurkami.

 

4. Układ pokarmowy – u tasiemców całkowicie zredukowany, pokarm wchłaniany jest całą powierzchnią ciała, u przywr jest on bardzo prymitywny. U części organizmów pasożytniczych występuje układ pokarmowy znacznie zredukowany.

 

5. Odporność oskórka na działanie enzymów trawiennych – widać to u pasożytów jelitowych. U tasiemców Cestoda naskórek nie wytwarza oskórka. Na zewnętrznej powierzchni ma liczne mikrowyrostki zwane mikrotrichami, zwiększające powierzchnie wchłania pokarmów. Naskórek jest pokryty glikokaliksem, chroniącym pasożyta przed działaniem enzymów trawiennych gospodarza.

 

6. Zdolność do przeprowadzania oddychania beztlenowego – gospodarka energetyczna pasożytów jest, więc bardzo rozrzutna, ale obciąża jedynie gospodarza.

Pasożyty czerpią energię w procesie beztlenowego rozkładu cukrów (głównie glikogenu) magazynowanych w jamie ciała i tkankach, produktami końcowymi tego procesu jest dwutlenek węgla oraz wolne kwasy organiczne. Dodać jednak należy, że pasożyty zachowują zdolność oddychania w warunkach tlenowych.

 

7.  Brak układu krążenia i układu oddechowego – jest to cecha charakteryzująca płazińce i obleńce, dotyczy to także niektórych gatunków wolno żyjących.

 

8. Uwsteczniony układ nerwowy.

 

9. Zredukowane narządy zmysłów – u motylicy wątrobowej całkowicie zanikły oczy, których odpowiedniki w postaci plamek ocznych występują u miracydium, jako postaci larwalnej występującej wolno.

 

10. Brak ubarwienia – barwa ciała we wnętrzu żywiciela nie spełnia żadnej roli: ani maskującej, ani odstraszającej.

 

11.  Obojnactwo oraz zdolność do samozapłodnienia – jest to proste rozwiązanie zwiększające szanse na sukces prokreacyjny.

 

12.  Rozbudowa układu rozrodczego i olbrzymia płodność – biorąc pod uwagę nikłe szanse organizmów potomnych na zrealizowanie pełnego cyklu życiowego, nastawienie na produkcję jaj jest koniecznością. Wstępuje ogromna płodność niektórych pasożytów, dotyczy to głównie płazińców i obleńców np. glista ludzka w ciągu jednej doby może złożyć ok. 200 tyś jaj, zaś tasiemiec nieuzbrojony człowieka składa w ciągu miesiąca 49 milionów jaj.

 

13. Złożoność cykli życiowych z występowaniem żywicieli pośrednich i ostatecznych – atakowanie określonego żywiciela pośredniego zwiększa szanse zarażenia żywiciela ostatecznego. [1]

 

 

Literatura

 

[1] Deryło A., 2002, Parazytologia i akaroenomologia medyczna, PWN, Warszawa

 

[2] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.ufrgs.br/parasite/Imagensatlas

/Animalia/Imagens/taeniaescolex.jpg&imgrefurl=

http://www.ufrgs.br/parasite/Imagensatlas/Animalia/

Taenia%2520solium.htm&h=228&w=300&sz=16&hl=

pl&start=7&tbnid=jAqbIk7HjwbX6M:&tbnh=88&tbnw=

116&prev=/images%3Fq%3DTaenia%2Bsolium%26gbv%

3D2%26svnum%3D10%26hl%3Dpl%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG

 

[3] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.4to40.com/images/recordbook/biggest_parasite_specimen.jpg&imgrefurl=

http://www.4to40.com/recordbook/index.asp%3Fid%3D

10%26category%3Dsea&h=125&w=125&sz=6&hl=pl&start=

40&tbnid=VP5yhc

TYwPojWM:&tbnh=90&tbnw=90&

prev=/images%3Fq%3DDiphyllobothrium%2Blatum%26start%3D36%

26gbv%3D2%26ndsp%3D18%26svnum%3D10

%26hl%3Dpl%26client%3Dfirefox-a%26rls%3

Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DN

 

[4] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.ksu.edu/parasitology/546tutorials

/PLATYFIG20.JPG&imgrefurl=

http://www.kstate.edu/parasitology/546tutorials

/PlatyQuery31&h=1045&w=833&sz=96&hl=pl&start=35&tbnid=

ZJAjRV8MDTYU7M:&tbnh=150&tbnw=120&prev=/images%3Fq%3

DDipylidium%2Bcaninum%26start%3D18%26gbv%3D2%26ndsp%3

D18%26svnum%3D10%26hl%3Dpl%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DN

 

[5] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://tierralatina.blox.pl/resource/aedes.jpg&imgrefurl=

http://tierralatina.blox.pl/html/1310721,262146,21.html%3F174825&h=438&w=600&sz=44&hl=pl&start=2&tbnid=

jrH7VRNmRnAh8M:&tbnh=99&tbnw=135&prev=/images%

3Fq%3Dkomar%26gbv%3D2%26svnum%3D10%26hl%

3Dpl%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:pl:

official%26sa%3DG

 

[6] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.kafeteria.pl/upload/2/Cimex%2520

lectularius1.jpg&imgrefurl=http://www.kafeteria.pl

/ziu/obiekt.php%3Fid_t%3D273&h=158&w=150&sz=

13&hl=pl&start=9&tbnid=

p9Yj8meeH2P92M:&tbnh=97&tbnw=92&prev=

/images%3Fq%3Dpluskwa%26gbv%3D2%26svnum%

3D10%26hl%3Dpl%26client%3Dfirefox-a%26rls%3

Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG

 

[7] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://library2006.mtandao-afrika.net

/MAF060091/plasmodium_falciparum.jpg&imgrefurl=

http://library2006.mtandao-afrika.net/MAF060091/cause.htm&h=212&w=287&sz=12&hl=pl&start=15&tbnid=

39iK_C9uDFt3EM:&tbnh=85&tbnw=115&prev=

/images%3Fq%3DPlasmodium%26gbv%3D2%26

svnum%3D10%26hl%3Dpl%26client%3Dfirefox-

a%26rls%3Dorg.mozilla:pl:official%26sa%3DG

 

[8] http://images.google.pl/imgres?imgurl=

http://www.med-chem.com/Para/prob%2520of%

2520month/IMAGES/Trichinella%2520cyst.jpg&imgrefurl=

http://www.med-chem.com/Para/prob%2520of%2520month

/Prob%2520of%2520Month%252012%2520December.htm&h=301&w=313&sz=109&hl=pl&start=1&tbnid=yoXb

TezMDKnwrM:&tbnh=113&tbnw=117&prev=/images%

3Fq%3Dtrichinella%

2Bspiralis%26gbv%3D2%26ndsp%3D18%26svnum%

3D10%26hl%3Dpl%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.

mozilla:pl:official%26sa%3DX